Dogodilo se na današnji dan - 1. maj

BEOGRAD - Danas je petak, 1. maj, 121. dan 2026. Do kraja godine ima 244 dana.

1218 - Rođen je Rudolf I, osnivač dinastije Habzburg. Vladao je od 1273. do smrti 1291. U bici na Moravskom polju 1278. pobedio je češkog kralja Otokara II Pšemisla i od njega otrgnuo Austriju, Kranjsku i Štajersku koje su, sa docnije pripojenom Koruškom, postale nasledne habzburške zemlje, čime je udaren temelj kasnije austrijske monarhije.

1672 - Rođen je engleski pisac i političar Džozef Adison, duhovit i tanan esejista. Uglavnom je objavljivao u listovima "Tatler" i "Spektator" čiji je bio osnivač, marta 1711. sa Ričardom Stilom. Autor je takođe tragedije "Katon". Znatno je uticao na srpskog prosvetitelja Dositeja Obradovića.

1769 - Rođen je engleski vojskovođa i državnik Artur Velzli, prvi vojvoda od Velingtona, koji je porazio francuskog cara Napoleona I 1815. kod Vaterloa. Kao vođa torijevske desnice bio je premijer od 1828. do 1830.

1778 - U Somboru je počela s radom škola, poznata kao "Norma". Radila je do 1811. a od 3. novembra 1812. njenu ulogu preuzela je Učiteljska škola u Sent Andreji. Četiri godine potom škola je vraćena u Sombor.

1853 - U Srpskoj Vojvodini i Tamiškom Banatu, kako je glasio zvanični naziv srpske autonomne Vojvodine u Habzburškoj Austriji, stupio je na snagu Opšti austrijski građanski zakonik.

1866 - U Srbiji su puštene u promet prve poštanke marke.

1873 - Škotski lekar, misionar i istraživač Afrike Dejvid Livingston, koji je otkrio Viktorijine vodopade, pronađen je mrtav u mestu Čitambo u sadašnjoj Zambiji. Prvi je istraživao pustinju Kalahari, basen reke Zambezi, jezero Njasa i druga afrička jezera i izvorište reke Kongo. Više od 30 godina je proveo u Africi. Sahranjen je u Vestminsterskoj katedrali u Londonu.

1886 - U Čikagu su desetine hiljada radnika stupile u štrajk, zahtevajući bolje uslove rada, izražene u paroli "tri osmice" po osam sati rada, odmora i slobodnog vremena. U sukobu sa policijom ubijeno je šest i ranjeno oko 50 radnika, a veliki broj je uhapšen. Pet radničkih vođa osuđeno je na smrt, a trojica na robiju. Na Prvom kongresu Druge internacionale 1889. odlučeno je da se svake godine 1. maja masovno demonstrira u znak sećanja na čikaške radnike.

1894 - U Srbiji je prvi put svečano proslavljen 1. maj. Proslava je organizovana u Beogradu, Šapcu, Negotinu, Kragujevcu, Požarevcu, Obrenovcu i Bajinoj Bašti. Proslave su poprimile masovniji karakter posle osnivanja Glavnog radničkog saveza i Srpske socijaldemokratske stranke 1903.

1904 - Umro je češki kompozitor Antonjin Dvoržak, jedan od tvoraca češke nacionalne škole. Bio je sledbenik neoklasicizma Johana Bramsa. Dela: opere "Rusalka", "Jakobin", "Đavo i Kaća", devet simfonija, uključujući čuvenu "Simfoniju iz Novog sveta", orkestarska kompozicija "Slovenske igre", "Koncert za violončelo i orkestar br. 2 u h-molu", "Koncert za violinu i orkestar u a-molu", koncerti za klavir i orkestar, kamerna muzika.

1923 - Rođen je Džozef Heler, američki pisac koji je iskustva iz vazduhoplovstva SAD, gde je služio tokom Drugog svetskog rata, oživeo u crnohumornom romanu "Kvaka 22". Reč je o originalnom delu apsurdne konstrukcije, zapravo satiri militarizma. Ostala dela: romani "Nešto se desilo", "Dobar kao zlato", drama "Bombardovali smo u Njuhejvnu".

1923 - Rođen je Milan Kangrga, filozof, jedan od najistaknutijih intelektualaca negdašnje Jugoslavije. Gotovo tri decenije bio je šef katedre za etiku zagrebačkog Filozofskog fakulteta. Kao predavač, boravio je na univerzitetima u Hajdelbergu, Frajburgu, Vircburgu, Ahenu, Bonu, Minhenu, Pragu, Bratislavi, Budimpešti, Kijevu, Moskvi, Sankt Peterburgu (tada Lenjingrad). Jedan je od osnivača časopisa "Praksis", koji je uživao svetski ugled, kao i znamenite Korčulanske letnje škole, na kojoj su gostovala gotovo sva relevantna imena filozofije i uopšte društvene teorije tadašnjeg sveta. Objavio je 15 knjiga, preko 60 članaka, od čega 13 u inostranim edicijama na nemačkom, engleskom, italijanskom, španskom. Dela: "Etika i sloboda", "Smisao povijesnoga", "Hegel-Marx", "Šverceri vlastitog života", "Nacionalizam ili demokracija".

1924 - Rođen je srpski kompozitor Enriko Josif, član Srpske akademije nauka i umetnosti. Njegov kompozitorski opus izuzetno je bogat i raznolik, uključujući Lirsku simfoniju za četiri flaute, harfu i gudački orkestar, "Snoviđenja" za flautu, harfu i klavir, "Tri psalma" za klavir, "Smrt Stefana Dečanskog". Osim komponovanja i pedagoškog rada, bavio se i muzičkom kritikom, esejistikom i publicistikom, takođe veoma uspešno.

1931 - Zvanično je otvoren 102 sprata visoki oblakoder Empajer stejt bilding u Njujorku, u to vreme naviša zgrada u svetu.

1945 - Jedinice Jugoslovenske armije izbile su u Drugom svetskom ratu na reku Soču i zauzele Trst, Goricu i Tržič.

1945 - U bunkeru u Berlinu samoubistvo je izvršio Jozef Gebels, ministar propagande Trećeg rajha, jedan od najbližih saradnika Adolfa Hitlera. Doktorirao je filologiju u Hajdelbergu

1921. Potom je radio kao novinar. Član nacisičke partije postao je ranih dvadesetih. Bavio se politikom u kulturi i medijima.

1960 - Duboko iznad sovjetske teritorije oboren je američki špijunski avion "U-2". Pilot Frensis Pauers, koji se spasao iskakanjem, zarobljen je i u februaru 1962. razmenjen za jednog sovjetskog špijuna.

1978 - Japanski istraživač Naomi Uemura postao je prvi čovek koji je uspeo da sam dopre do Severnog pola.

1993 - Umro je bivši francuski predsednik vlade, socijalista Pjer Beregovoa, koji je prethodno pucao u sebe.

1993 - Predsednika Šri Lanke Ranasingea Premadasu u Kolombu je tokom prvomajske proslave bombom ubio atentator-samoubica.

1994 - Brazilski automobilski as Ajrton Sena poginuo je na stazi u Imoli, tokom trke za "Gran Pri San Marina". Titulu prvaka sveta u "Formuli 1" osvajao je 1988, 1990. i 1991. U Brazilu je imao status heroja i njegova pogibija je doživljena kao nacionalna tragedija.

1995 - Vojska Hrvatske otpočela je agresiju na zapadnu Slavoniju i zauzela taj deo Republike Srpske Krajine za dva dana, ubivši pritom, 283 osobe srpske nacionalnosti. Tokom operacije "Bljesak" protjerano je oko 15.000 Srba, starosedelaca u zapadnoj Slavoniji.

1999 - U putničkom autobusu "Niš-ekspresa" prepolovljenom projektilom iz NATO aviona dok je prelazio most u Lužanima, 18 kilometara severno od Prištine, ubijeno je najmanje 60 osoba, među kojima petnaestoro dece. Most nije uništen, a napad je izveden oko podneva, pri potpuno vedrom vremenu, što znači da su piloti jasno videli šta gađaju. Vozila hitne pomoći gađana su oko 50 minuta potom i pri tom je teško ranjen jedan lekar.

2002 - U Holandiji je zakon o eutanaziji stupio na snagu, godinu dana pošto je skupština izglasala odluku kojom je ta zemlja postala prva u svetu u kojoj je dozvoljeno ubistvo iz milosrđa.

2004 - Na ceremoniji u Briselu svečano su podignute na jarbol zastave 10 novih članica Evropske unije. Estonija, Letonija, Litvanija, Kipar, Malta, Mađarska, Poljska, Slovačka, Slovenija i Češka postale su punopravne članice Evropske unije, čiji je broj tako uvećan na 25, sa 450 miliona stanovnika i najvećim zajedničkim tržištem na svetu.

2005 - U napadu bombaša samoubice na pogrebnu povorku u gradu Tal Afaru, na severu Iraka, poginulo je najmanje 25 ljudi, a 30 je povređeno.

2006 - Islamski ekstremisti ubili su najmanje 35 Hindusa u indijskom delu Kašmira. Napad se dogodio u dva sela u oblasti Doda, na oko 170 kilometara od Džamua, zimske prestonice indijske države Džamu i Kašmir. Odgovornost za napad nije preuzeo niko. Desetak pobunjeničkih grupa bori se za nezavisnost indijskog dela Kašmira ili njegovo pripajanje Pakistanu.

2009 - U Švedskoj je stupio na snagu zakon kojim je omogućeno homoseksualcima da se venčavaju i u crkvi. Švedska je tako postala druga zemlja na svetu, posle Norveške, u kojoj je ovakav čin ozakonjen.

2012 - Preminuo je Milan Tanasković, dugogodišnji generalni sekretar trke "Kroz Jugoslaviju" i Biciklističkog saveza Jugoslavije, jedan od najistaknutijih poslenika na polju biciklističkog sporta u Srbiji.

2016 - U požaru je izgoreo katedralni (saborni) hram Svetog Save, na Menhetnu, Njujork. Zgrada sagrađena sredinom 19. veka, zaštićena kao istorijski spomenik, u posedu je SPC od četrdesetih godina 20. veka, a srpska crkva ga je koristila kao mesto bogosluženja još tridesetih. Tog dana, na Uskrs, požari su zahvatili četiri pravoslavne crkve širom sveta, u SAD, Rusiji, Australiji.

2020 - Vlasti Kanade zabranile su uvoz, prodaju kao i korišćenje 1.500 vrsta vojnog oružja. Odluka je doneta posle masakra koji se dogodio dve sedmice ranije u Novoj Škotskoj, kada je u više varošica te provincije usamljeni napadač ubio 22 osobe. Bio je to najsmrtonosniji događaj te vrste u istoriji Kanade.

2024 - U gruzijskoj prestonici Tbilisi izbile su demostracije zbog usvajanja "Zakona o transparentnosti stranog uticaja" kojim je predviđeno da se organizacije koje dobijaju više od 20 odsto sredstava iz inostranstva registruju kao zavisne od stranog uticaja. Demonstranti su pokušali da zauzmu tamošnju skupštinu.