Devet decenija od rođenja Edvarda Saida, tvorca postkolonijalnih studija

BEOGRAD - Edvard Said, jedan od najuticajnijih intelektualaca druge polovine 20. veka, američki univerzitetski profesor, autor znamenite studije "Orijentalizam", rodonačelnik postkolonijalnih studija, rođen je pre 90 godina, novembra 1935.

Edvard Said, ugledni intelektualac koji je uživao gotovo nepodeljeno uvažavanje, ne samo u akademskim krugovima, u vreme agresije na Srbiju odnosno SRJ 1999. godine, imao je hrabrosti da odlučno osudi politiku SAD na Kosovu, ukazujući na zablude nametnute tamošnjoj javnosti.

Znameniti američki kulturolog, dugogodišnji profesor komparativne književnosti na Kolumbija univerzitetu u Njujorku, član ne samo Akademije SAD nego i britanskog Kraljevskog društva kao i američkog Saveta za spoljne odnose, delom "Orijentalizam" objavljenim krajem sedamdesetih doveo je do svojevrsne revolucije na polju studija humanistike, i rađanja postkolonijalih studija, danas široko zastupljenih širom sveta. Prvo izdanje "Orijentalizma" u knjižarskim izlozima se pojavilo 1979. iako je kao godina izdanja navedena prethodna.

Tom knjigom, Said je ukazao da je znatan deo predstave Zapada o Orijentu, on je pre svega mislio na Bliski istok, zapravo nerealna pa i tendeciozna projekcija, kojom su učitavane željene predstave, neretko sa imperijalnim ciljevima.

Pritom, Saidovo viđenje uglavnom je primenjivo i na druge prostore koji su imali ili imaju iskustvo kolonijalizma, što je možda još vidnije u njegovoj potonjoj, obimnoj, studiji "Kultura i imperijalizam".

Edvard Said poreklom je bio palestinski hrišćanin, iz porodice koja je potpuno prigrlila anglosaksonsku kulturu, a najviše se zapravo identifikovala sa SAD. U kući se govorio engleski.

Stasao je u Egiptu, gde je njegov otac bio uspešan poslovan čovek, da bi se nakon studija u SAD, trajno nastanio u toj zemlji.

Sticajem okolnosti, zbog akademskog ranga i ugleda, porekla, činjenice da je rođen u Jerusalimu, Said je postupno postao globalno poznati tumač problematike Bliskog istoka, posebno palestinskog problema, zapažen po brojnim pronicljivim zapažanjima i tumačenjima kako u stručnoj periodici tako i u vodećim medijima SAD.

U poznijoj fazi uobičajeno je na Zapadu predstavljan kao glas Palestinaca, mada je u stvarnosti uglavnom bio suprotstavljen njihovom zvaničnicima.

U vreme njegovog rođenja novembra 1935. godine, Jerusalim je bio sastavni deo britanske mandatne teritorije Palestine. Roditelji su bili protestanti, što izvesno objašnja stepen usvajanja anglosaksonske kulture. U sećanjima naslovljenim "Nepripadanje" (ili Izmeštenost) Said navodi da ne samo da se u kući govorio engleski, arapski samo po potrebi, nego su i sva deca, ne samo Edvard, imala anglosaksonska imena. U Kairu, Edvard je pohađao prvo britansku, a potom američku školu.

Otac je bio američki državljanin, koji se od poslednjih godina 19. veka nastanio u SAD i bio je američki vojnik tokom Prvog svetskog rata kao dobrovoljac. Pošto se dvadesetih vratio u Palestinu, zbog povoljnijih uslova poslovanja nastanio se u Kairu. Bila je to dobrostojeća porodica u kojoj se živelo potpuno po evropskim uzorima, nastanjena na najekskluzivnijoj lokaciji Kaira, na Zamaleku.

U to vreme, sve do prevrata u Egiptu, jula 1952. odnosno obaranja monarhije, bila je to dobrim delom kosmopolitska sredina. Prevrat je međutim doveo do razaranja dotadašnjih poslovnih struktura, i izgona gotovo svih poslovnih ljudi, uglavnom Britanaca i Grka, uz takođe velike zajednice Sirijaca, Libanaca, Jevreja. Čak i hrišćanski Kopti, inače potomci drevnih Egipćana, istina pomalo favorizovani u vreme britanskog prisustva, tada su kao nemuslimani bili žrtve progona.

Prilike su se u Egiptu promenile posle tragedije Palestine porazom u ratu (1947/1949) što je podstaklo arapski nacionalizam, između ostalog u sklopu opštih tendencija dekolonizacije, što je dovelo do nestabilnosti, posebno posle prevrata čije su prve ličnosti bili Muhamed Nagib i Gamal Abdel Naser.

Edvardov je potom srednjoškolsko obrazovanje nastavio u SAD, a zatim i studije na Univerzitetu Prinston, gde je diplomirao radom "Moralna vizija, Andre Žid i Grejam Grin". Akademski put, nastavio je doktoratom iz oblasti teorije književnosti, na Harvardu 1964. godine.

Od 1963. radio je na Univerzitetu Kolumbija, gde je predavao uporednu književnost i engleski jezik.

Utisak je da su na njegov formativni akademski period poseban utisak ostavili Franc Fanon (autor dela "Prezreni na svetu", "Crna koža, bele maske") najoštriji teoretičar dekolonizacije, Eme Sezer (pesnik, autor poznatog eseja "Rasprava o kolonijalizmu") verovatno ključni autor Pokreta Crnaštva (Movement de la Negritude) zatim antropolog Klod Levi Štros, kao i Antonio Gramši politički mislilac, ili teoretičari kao Mišel Fuko ili Teodor Adorno.

Kada je počeo da se oglašava na temu problema Palestine, podržavao je izvorni koncept OUN postojanja dve nacionalne države na prostoru negdašnje mandatne Palestine. Postao je i član Palestinskog nacionalnog saveta, povukavši se iz njega 1993. zbog nesaglasnosti sa mirovnim sporazumom iz Osla. Potom je zastupao, posebno od 1999. dvonacionalnu zajedničku državu Izraelaca i Palestinaca, s tezom da je to način da se obezbedi dugoročno održiv mir. Razume se, njegova razmišljanja uzimana su kao usamljeni glas jednog istina uglednog intelektualca.

O stepenu uvažavanja izvesno govori činjenica da Said pozivan je da predaje na više od 200 visokoškolskih institucija u SAD, Kanadi, Evropi, na Bliskom istoku, bio član Američke akademije, pripadnik rukovodstva Međunarodnog PEN kluba, britanskog Kraljevskog društva, Američkog filozofskog društva, čak i elitnog političkog tela SAD - Saveta za spoljne odnose.

Osnovna teza njegovih dela bila je da je viđenje drugog, iz ugla centara Zapada, daleko od istinitosti, cak i tendeciozno, ma koliko bilo zapakovano u akademske ili umetničke oblande, te da takav sistemski nedostatak objektivnosti služi kao opravdanje, teorijska racionalizacija, za kolonijalne i imperijalne ambicije evropskih sila i SAD. Ilustrovao je i dokazivao svoju tezu primerima od antičke književnosti i umetnosti, preko prikaza iz novijeg doba sve do savremenog perioda.

Prva njegova knjiga, objavljena 1966. "Džozef Konrad i fikcija autobiografije" proširena disertacija, nagovestila je pravac kog se uglavnom držao potonjih decenija. Pošao je od znamenitog Konradovog "Srca tame" koje je uzeo kao svojevrsni predložak njegovih studija.

Osim "Orjentalizma" kapitalna je, možda još konkretnija, njegova studija "Kultura i imperijalizam", a onda i eseji "Krivotvorenje islama", "Od Osla do Iraka", uz pomenuta sećanja "Nepripadanje".

Retki su autori čije delo je naišlo na tako široku podršku. Sam Said bio je zbunjen činjenicom da čitav nov naučni pravac izrastao iz njegovih dela. Desetine važnih naučnih studija nastale su narednih decenija na osnovu Saidovih istraživačkih rezultata.

Postkolonijalne studije podrazumevaju u interdisciplinarnom vidu proučavanje kako prošlosti kolonijalizma, tako i njegovih posledica, varijeteta imperijalizma, veza između prošlosti i postkolonijalne sadašnjosti, i to kako na polju istorije kulture, tako i na nivou politikologije ili društvene teorije, sa značajnim uticajem i na oblast antropologije, istorije umetnosti, geografije.

Osim niza priznanja za života, po Saidu je nazvano više institucija i tela u SAD, Evropi, na Bliskom Istoku, a iskreno je uvažavan i među brojnim izraelskim intelektualcima. Koliko je bio osoben, i van svih političkih interesnih grupa, svedoči činjenica da je 1995. Palestinska uprava zabranila prodaju njegovih knjiga na prostorima pod njenom kontrolom, što je docnije odbačeno.

Edvard Said umro je u Njujorku septembra 2003. godine, posle 12 godina borbe sa leukemijom. Imao je tada 67 godina. Sve vreme je pritom radio, gotovo do poslednjeg daha. Pisanju izuzetno zanimljivih sećanja naslovljenih "Nepripadanje" posvetio se upravo pošto je postalo jasno da je neizlečivo bolestan.